Âdâb-I Muâşeret – Yakup Akpınar / 2026 Haziran / 163. Sayı
Sekülerleşen dünyada iletişim araçlarının çoğalması, sosyal alanların genişlemesi ve insanın doyumsuz arzularının artması, birçok kimsenin aşılmaması gereken sınırları kolayca çiğnemesine sebep olmaktadır. İbadet söz konusu olduğunda bir anda yorgun düşen insan, konuşmaya gelince adeta maharetli bir ustaya dönüşmektedir.
Modern dünyanın biz Müslümanlara sunduğu en ağır imtihanlardan biri, her duyulanı konuşulabilir hale getirdiği gibi mahrem olanı da sıradan hale getirmesidir. Artık nice mahremiyet birkaç cümleyle bir masada ifşa edilmekte, nice emanet birkaç mesajla heba edilmektedir.
Yaşanılan her ortamın kendine has bir mahremiyeti vardır. Nitekim Şeyh Edebali’nin şu sözü ne kadar da hikmetlidir: “Her sözü üstüne alma, gördün söyleme, bildin deme.”
İnsanoğlu omuzlarında kilolarca yük taşır; fakat bazen tek bir sözü kalbinde taşıyamaz. Oysa bilinmelidir ki nasıl konuşulduğunda değer kazanan meseleler varsa, aynı şekilde kalpte kilitli kalması gereken sözler de vardır. Her bilgi anlatılmak, her duyulan paylaşılmak için değildir. Çünkü mahrem olanı koruyabilmek, karakter sahibi insanların vasfıdır. Kulağının duyduğu her sözü diliyle buluşturan kimse, güven inşa edemez.
İnsan; ailede, iş hayatında, okulda, cemiyetinde ve sosyal çevresinde nice özel bilgiye vakıf olabilir. Ancak bunlar herkesin bilmesine açık meseleler değildir. Bazı sözler yalnızca ait olduğu çevrede kalmalı, bazı meseleler ise konuşulmadan korunmalıdır. Zira özel konuların meclisleri de özel olmak zorundadır. Bu hususta gösterilen ihmalkarlık sadece aile içi huzursuzluklara yol açmaz; aynı zamanda nice dostlukların yıkılmasına, güven bağlarının kopmasına ve hayırlı çalışmaların sekteye uğramasına da sebep olur.
Sır saklama bir güzel ahlak ilkesi olduğu kadar, aynı zamanda İslam’ın adabındandır
Her bilinenin konuşulduğu, her duyulanın paylaşıldığı, her mahremiyetin kolayca ifşa edildiği bir çağda sır saklamak sadece güzel bir ahlak değil; aynı zamanda sadakatin, emanete riayetin ve imani olgunluğun açık bir göstergesidir. Çünkü bazı sözler anlatılmak için değil, kalpte emanet olarak taşınmak içindir.
Sır saklamanın emanete riayet kadar önemli olduğu konusunda sahabenin tutumu da bizim için önemli bir örnek teşkil eder. Nitekim Müslim’in Sahihinde Enes b. Mâlik’ten aktarılan şöyle bir hadis yer almaktadır:
“Ben çocuklarla oynarken Rasûlullah aleyhisselam yanıma geldi; bize selâm verdi ve beni bir işe gönderdi. Bu sebeple annemin yanına geç döndüm. Eve varınca annem, “Niye geç kaldın?” diye sordu. Ben ise, “Rasûlullah beni bir işe göndermişti; onun için geciktim” dedim. Bunun üzerime Annem, “Neymiş o iş?” diye sorunca, “Bu bir sırdır, Rasûlullah’ın sırrıdır; onu söyleyemem” dedim. Bunun üzerine Annem, “Aferin oğlum, sakın Rasûlullah’ın sırrını kimseye söyleme!” dedi.[1]
Yayılması istenmeyen, ifşa edildiğinde insanları mahcup edecek, çalışmaları sekteye uğratacak veya sır sahibinin başarısızlığına sebep olacak, iki veya daha çok kişi arasında cereyan eden her söz sadece bir sır değil, aynı zamanda bir emanettir. Nitekim Hz. Peygamber (s) şöyle buyuruyor: “Bir kimse, bir söz söyleyip dönüp giderse artık o söz (işitenlere) bir emanettir.”[2] Dolayısıyla bir sırrı ifşa ederek emanete ihanet etmek ahlaki bir zaafiyettir. Son olarak İbn Ebü’d-Dünyâ’nın Hasan-ı Basrî’den aktardığı, “Kardeşinin sırrını başkasına söylemen ihanettir” şeklindeki söz de sırların birer emanet olduğu konusunda önemli bir kaynaktır.
Sır, gizli kalması ve herkese söylenmemesi gereken şeydir. Bu bakımdan sır saklamak, başarının en önemli sebeplerinden biridir. Sır sayılabilecek işler gizli tutulmalıdır.
Bugün nice dostluklar dikkatsizce söylenen sözlerle yıkılmakta, nice aileler taşınamayan sırlar sebebiyle sarsılmakta, nice hayırlı çalışmalar zamansız ifşalar yüzünden akamete uğramaktadır. Oysa Müslüman, sadece konuşmasını bilen değil; susması gereken yeri de bilen insandır. Rasûlullah sallallahu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Allah’a ve ahiret gününe iman eden kimse ya hayır söylesin yahut sussun.”[3]
Bugün belki de en çok ihtiyaç duyduğumuz şey, konuşmayı değil susmayı da bir erdem olarak yeniden öğrenmektir. Çünkü her doğru her yerde söylenmez, her bilinen herkese anlatılmaz. Güven, çoğu zaman verilen sözlerle değil; korunan sırlarla inşa edilir. İnsan bazen konuştuğu yerde değil, sustuğu yerde karakterini ortaya koyar.
Dil, insanın ya cennetine ya da pişmanlığına açılan kapılardan biridir. Bu sebeple mümin, sadece ne konuşacağını değil, neyi konuşmayacağını da bilen kişidir. Çünkü emanete riayet, imanın; sır saklamak ise güzel ahlakın en belirgin alametlerindendir.
[1]. Müslim, Fazailü’s-Sahabe, 145.
[2]. Tirmizî, el-Birr ve’s-Sıla, 39.
[3]. [Sahih Hadis] – [Muttefekun aleyh] – [Sahih-i Müslim – 47]
